Tá cearta ag mná na hÉireann sa lá inniu thar mar a bhí ag a máithreacha, a seanmháithreacha ná a sin-seanmháithreacha riamh, ach in ainneoin dul chun cinn suntasach a bheith déanta níor baineadh amach comhionannas inscne iomlán go fóill.
Is é cás na mban ar fud na hEorpa go fóill é go saothraíonn siad níos lú ná mar a shaothraíonn fir, go bhfulaingíonn siad méid díréireach foréigin ar bhonn inscne, agus go bhfuil siad faoi thearcionadaíocht i bpoist lena ngabhann cumhacht.
Tá an comhionannas idir fir agus mná ar cheann de bhunphrionsabail dhlí an Aontais Eorpaigh agus tá reachtaíocht a thacaíonn leis an bprionsabal sin ann ó fhíorthosach an Chomhphobail Eorpaigh.
Déanta na fírinne, rinneadh an bunphrionsabal ‘an pá céanna as an obair chéanna’ a leagan síos i gConradh na Róimhe siar sa bhliain 1957 agus cé go bhfuil dul chun cinn nach beag déanta ó shin ó thaobh chur chun cinn an chomhionannais de, tá bearnaí ann fós.
Is é a bhuí leis an Aontas Eorpach a achtaíodh in Éirinn roinnt gníomhartha dlí tábhachta a bhfuil feabhas curtha acu ar réimsí ar nós cóir chomhionann nuair a chuirtear isteach ar phost, comhionannas san ionad oibre, cosaint oibrithe atá ag iompar clainne agus máithreacha a bhfuil cothú cíche á dhéanamh acu, agus cearta chun saoire mháithreachais agus chun saoire do thuismitheoirí.
Mar sin féin, tá roinnt dúshlán le sárú fós agus le Straitéis an Choimisiúin Eorpaigh maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025 cuideofar le hÉirinn tuilleadh dul chun cinn a dhéanamh i dtreo a cuspóra go mbeidh comhionannas ann dá muintir ar fad.
Straitéis an Choimisiúin Eorpaigh maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025
Comhionannas Inscne in Éirinn
Tugadh isteach reachtaíocht comhionannais inscne de chuid na hÉireann den chéad uair sna 1970idí, tar éis d’Éirinn dul isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE) mar a thugtaí an uair sin air.
Ba cheann de na tairbhí ba luaithe a tháinig as sin gurbh fhéidir le tuilleadh ban rochtain a fháil ar an margadh saothair, toisc gur cuireadh deireadh leis an gcosc seanaimseartha ar mhná pósta a bheith ag obair i bpoist sa tseirbhís phoiblí.
De bharr í a bheith páirteach san Aontas, bhí cuidiú ag Éirinn a reachtaíocht comhionannais inscne a fhorbairt trí phríomhshruthú inscne, nós lena gcomhtháthaítear an comhionannas i ngach beartas agus mórthionscnamh.
Ghlac Éire le príomhshruthú inscne mar phrionsabal le linn na 1990idí déanacha agus na 2000idí luatha agus d’fhág ceanglas ón gCoimisiún Eorpach nach mór do thionscadail a fuair tacaíocht ó chistí an Aontais comhdheiseanna a chur chun cinn.
Rinne Rialtas na hÉireann an ceanglas sin a leathnú ina dhiaidh sin chun go gclúdódh sé gach tionscnamh státmhaoinithe agus tá an príomhshruthú inscne á chumhdach go hiomlán anois i bpróisis déanta beartas na hÉireann.
Déantar an comhionannas inscne ar fud an Aontais a thomhas leis an Innéacs Comhionannais Inscne, uirlis a d’fhoilsigh an Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne (EIGE).
Baineann an tInnéacs úsáid as córas pointí chun an dul chun cinn atá déanta i ndáil leis an gcomhionannas a thomhas de réir topaicí éagsúla. Faoin gcóras sin cuireann 100 an comhionannas iomlán in iúl, agus ba 67.9 pointe as 100 scór foriomlán an Aontais de réir leagan 2020 den innéacs.
Léiríonn sé freisin go bhfuil dul chun cinn an Aontais maidir le comhionannas inscne mall go fóill – níl ach feabhas 1 phointe ar an meán ag teacht ar an scór de réir an innéacs gach 2 bhliain. Ag an ráta sin, tógfaidh sé breis agus 60 bliain chun comhionannas inscne a bhaint amach.
Tá Éire chun cinn ar mheánscór an Aontais agus 72.2 pointe aici, agus léiríonn a scór de réir an innéacs gur i réimse na cumhachta is mó atá neamhionannas inscne, áit a bhfuil 55.8 pointe san iomlán.
Tá scór maith ag Éirinn maidir le dul i ngleic leis an neamhionannas i réimse na sláinte (91.3), rud a fhágann sa chúigiú háit san Aontas í, agus tá sí san ochtú háit i dtaca le cúrsaí airgid (86.5). Léiríonn innéacs 2020, áfach, go bhfuil stad leis an dul chun cinn sa dá réimse sin.
Ó bhí 2010 ann is i réimse na cumhachta a tháinig an feabhas is mó ar scór na hÉireann (+ 18.6 pointe), rud a d’fhág dhá áit níos airde í san ord rangaithe. Tá feabhas tagtha freisin ar rangú na hÉireann i réimsí na hoibre agus an ama (aon áit amháin).
Fostaíocht agus Oideachas
Is aidhm do Straitéis nua an Choimisiúin maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025 deiseanna fostaíochta do mhná a fheabhsú trí neamhspleáchas eacnamaíochta comhionann a chur chun cinn, an bhearna phá idir mná agus fir a dhúnadh, agus cothromaíocht inscne sa chinnteoireacht a chur cinn.
Cé go bhfuil an-chuid oibre le déanamh sna réimsí sin, tá dul chun cinn suntasach maidir leis an gComhionannas Inscne déanta ag an Aontas le scór bliain anuas.
D’fhan rátaí fostaíochta na bhfear san Aontas níos airde ar bhonn córais ná rátaí fostaíochta na mban ó bhí 2005 ann (agus roimh thús phaindéim Covid-19). In 2019 ba é 79% d’fhir a bhí fostaithe i gcomparáid le 67.3% de mhná
Tá dul chun cinn déanta, áfach, maidir le hoideachas agus oiliúint níos fearr a chur ar fáil. Baineadh sin amach trí reachtaíocht maidir le cóir chomhionann, gné na hinscne a chomhtháthú i ngach beartas eile, agus bearta sonracha chun dul chun cinn na mban a thabhairt isteach.
In 1973, nuair a chuaigh Éire isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa mar a thugtaí an uair sin air, bhí fostaíocht ag 287,800 bean in Éirinn, líon arbh ionann agus 27% den lucht saothair iomlán. Faoi 2014 bhí méadú níos mó ná a dhá oiread tagtha ar an bhfigiúr sin agus is é a bhí ann 55.9%, agus in 2018 bhí breis agus 804,700 bean páirteach sa mhargadh saothair, sin ráta rannpháirtíochta 77.2%.
Ina theannta sin, téann níos mó mná Éireannacha ar aghaidh go dtí oideachas tríú leibhéal ná mar a théadh. In 2019, idir dhaoine a bhí i mbun ardoideachas ag an am agus daoine a bhí ina bhun roimhe sin, bhí páirt glactha san ardoideachas ag 47% de dhaoine fásta na hÉireann agus ba mhná níos mó ná a leath (51%).
Scéal eile atá ann do mhná, áfach, i ndiaidh dóibh céim a bhaint amach. Ar fud an Aontais, saothraíonn fir nach mór 15% níos mó ná mná ar an meán, agus ní mná ach 8% de phríomhoifigigh feidhmiúcháin na ngnólachtaí is mó san Aontas.
Admhaíonn foilseachán 2020 ó Fhaireachán an Choimisiúin Eorpaigh ar Oideachas agus Oiliúint go bhfuil sár-iarracht ar bun ag Éirinn chun cothromaíocht inscne a bhaint amach san ardoideachas, i measc baill foirne agus mac léinn araon, go háirithe san eolaíocht, sa teicneolaíocht, san innealtóireacht agus sa mhatamaitic (ETIM).
Meastar nach mná ach 25% de na hÉireannaigh atá ag obair i bpoist a bhaineann le ETIM, ach tá bearta chun cur le líon na mban atá i mbun oideachas ETIM mar chuid de Phlean Gníomhaíochta na hÉireann don Oideachas.
Maidir leis an múinteoireacht in Éirinn, tá mná go mór chun tosaigh sa ghairm ó leibhéal na bunscoile aníos go dtí leibhéal na meánscoile uachtaraí, agus 80% de na róil líonta acu. I measc múinteoirí ollscoile, áfach, níl ionadaíocht chomh maith sin ann do mhná, agus gan acu ach 44% de na poist.
Príomhghníomhaíochtaí:
- Leis an Straitéis maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025 aithnítear go bhfuil an comhionannas inscne riachtanach le haghaidh geilleagar Eorpach nuálach, iomaíoch, rathúil.
- Leis an Straitéis sin tacaítear le mná poist a fháil in earnálacha nua ina bhfuil ganntanais scileanna ag teacht chun cinn, agus dul chun cinn á dhéanamh i ngeilleagair ghlasa agus dhigiteacha na hEorpa.
- Tá bearta molta ag an gCoimisiún Eorpach maidir le trédhearcacht pá chun pá comhionann as obair chomhionann a chinntiú.
- Cuirfidh an Coimisiún i bhfeidhm an Treoir maidir le Cothromaíocht Oibre is Saoil agus dlíthe eile de chuid an Aontais chun bearnaí idir na hinscní a dhúnadh agus chun dul i ngleic leis an idirdhealú sa mhargadh saothair.
- Tríd an Seimeastar Eorpach, déanfar monatóireacht níos grinne ar an dul chun cinn maidir leis an gcomhionannas inscne sna Ballstáit, go háirithe ó thaobh an mhargaidh saothair, cuimsiú sóisialta agus oideachais de.
- Tacóidh Comhairle Nuálaíochta Eorpach an chláir Fís Eorpach agus an clár InvestEU le mná agus iad ag feidhmiú mar infheisteoirí agus fiontraithe.
- Tabharfar aghaidh ar an mbearna inscne san earnáil dhigiteach sa Phlean Gníomhaíochta don Oideachas Digiteach nuashonraithe.
- Thíolaic an Coimisiún an Clár Oibre Scileanna Nuashonraithe don Eoraip agus togra le haghaidh moladh ón gComhairle maidir le gairmoideachas agus gairmoiliúint. Dírítear leis na bearta sin ar aghaidh a thabhairt ar cheist an chomhionannais inscne i ngairmeacha ina mbíonn fir nó mná go mór chun tosaigh go traidisiúnta, agus ar steiréitíopaí inscne agus bearnaí inscne san oideachas agus san oiliúint.
An Straitéis maidir le Comhionannas Inscne 2020-2025
An foilseachán Faireacháin ar Oideachas agus Oiliúint
Foréigean ar bhonn inscne
Seoladh Straitéis an Choimisiúin maidir le comhionannas inscne 2020-2025 i mí an Mhárta 2020, díreach nuair a thosaigh Covid-19 ag scaipeadh go tapa ar fud an Aontais.
Sa chéad tuarascáil ar an straitéis, a foilsíodh i mí an Mhárta 2021, tarraingítear aird ar an mbealach ar chuir an phaindéim leis an bhforéigean ar bhonn inscne in aghaidh na mban, rud a dheimhníonn torthaí taighde seanbhunaithe a léiríonn go dtagann méadú ar an mbaol foréigin teaghlaigh in aimsir géarchéime.
Bhí ról inléirithe ag bearta dianghlasála sa mhéadú suntasach ar thuairiscí ar fhoréigean teaghlaigh agus sa mhéadú ar fhoréigean ar bhonn inscne ar an iomlán.
Níl deireadh fós leis an bhforéigean ar bhonn inscne, steiréitíopáil agus fuathchaint i leith na mban in Éirinn, i ngach cearn den Aontas, agus i ngach cearn den domhan mór féin.
Tá foréigean fisiceach nó gnéasach fulaingthe ag bean amháin as gach triúr san Aontas, rinneadh ciapadh gnéasach ar níos mó ná leath (55%) de mhná an Aontais, agus tá foréigean a rinne páirtí orthu fulaingthe ag 23% díobh.
Rinneadh ciorrú ball giniúna ar 500,000 bean ar a laghad a chónaíonn san Aontas, agus d’fhulaing bean amháin as gach deichniúr cibirchiapadh ón uair a bhí siad 15 bliana d’aois.
Lena chois sin, déantar gáinneáil ar mhná, brúitear pósadh orthu agus dúnmharaítear iad, ach dá ainneoin sin tá daoine áirithe i roinnt Ballstát ag cur i gcoinne an chomhionannais inscne agus chearta na mban.
Tá an tAontas Eorpach ar thús cadhnaíochta sa chomhrac chun deireadh a chur leis an bhforéigean ar bhonn inscne, san Eoraip agus ar fud an domhain araon.
Is é Coinbhinsiún Chomhairle na hEorpa chun foréigean in aghaidh na mban agus foréigean teaghlaigh a chosc agus a chomhrac – ‘Coinbhinsiún Iostanbúl’ – atá mar thagarmharc le haghaidh caighdeáin idirnáisiúnta sa réimse seo.
Shínigh an tAontas an Coinbhinsiún in 2017, agus is tosaíocht fhíorthábhachtach ag an gCoimisiún é aontachas an Aontais leis an gcoinbhinsiún céanna a thabhairt i gcrích.
Tá roinnt príomhghníomhaíochtaí i Straitéis an Choimisiúin Eorpaigh maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025 lena ndírítear ar shaoirse ó fhoréigean ar bhonn inscne agus ó steiréitíopaí inscne a bhaint amach.
Príomhghníomhaíochtaí:
- Aontachas an Aontais le Coinbhinsiún Iostanbúl a thabhairt chun críche agus, mura féidir sin, bearta a mholadh chun na cuspóirí céanna a bhaint amach.
- Foréigean i gcoinne na mban a chur le liosta comhchuibhithe coireanna an Aontais agus bearta nua a mholadh chun foirmeacha ar leith d’fhoréigean ar bhonn inscne a chosc agus a chomhrac, lena n-áirítear ciapadh gnéasach, mí-úsáid ban, agus ciorrú ball giniúna ban.
- I mí Feabhra 2021, sheol an Coimisiún comhairliúchán poiblí mar chuid de phróiseas chun togra reachtach nua a dhéanamh leis an bhforéigean ar bhonn inscne in aghaidh na mban agus an foréigean teaghlaigh a chosc agus a chomhrac.
- Chuir an Coimisiún dlús leis an gcomhrac i gcoinne an fhoréigin ar bhonn inscne i mí an Mheithimh 2020 tríd an gcéad straitéis de chuid an Aontais Eorpaigh maidir le cearta íospartach a ghlacadh.
- Cuirfidh an Coimisiún moladh i láthair maidir le cleachtais dhíobhálacha a chosc, lena n-áirítear ciorrú ball giniúna ban, ginmhilleadh éigeantais, steiriliú éigeantach, luathphósadh agus pósadh éigeantais, agus an foréigean ar a dtugtar ‘foréigean onóra’.
- Gréasán de chuid an Aontais a sheoladh maidir le foréigean ar bhonn inscne agus foréigean teaghlaigh a chosc.
- I mí na Nollag 2020 ghlac an Coimisiún Gníomh na Seirbhísí Digiteacha, lena soiléirítear freagrachtaí na n-ardán ar líne, agus ar an dóigh sin a chuidíonn chun an t-idirlíon a dhéanamh níos sábháilte do mhná.
- Tá Eurostat ag obair i dtreo suirbhé de chuid an Aontais i dtaca le foréigean ar bhonn inscne. Is faoi na hinstitiúidí staidrimh náisiúnta a bheidh na suirbhéanna agus beifear ag dréim leis na torthaí in 2023. Sonraí cruinne maidir leis an bhfadhb, tá siad sin ríthábhachtach chun beartas agus freagraí dlíthiúla éifeachtúla éifeachtacha a fhorbairt agus chun measúnú a dhéanamh ar threochtaí agus dul chun cinn.
Mná i gcumhacht
Léiríonn an tInnéacs Comhionannais Inscne ón Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne go bhfuil obair le déanamh fós ag Éirinn lena chinntiú go bhfuil comhionannas ann do mhná maidir le cumhacht pholaitiúil, eacnamaíoch agus shóisialta.
Tá dul chun cinn déanta maidir leis an réimse sin, agus méadú 22.7 pointe ar scór na hÉireann de réir an innéacs ó bhí 2005 ann, ach mar sin féin níl ann ach 55.8 pointe as an 100 is féidir a fháil. É sin ráite, cé gur sa réimse sin is mó a d’fhéadfadh Éire feabhsú i dtaca le comhionannas inscne, tá sí ar cheann de na tíortha is fearr feidhmíochta san Aontas, agus í sa deichiú háit.
Thug Éire cuóta iarrthóra reachtaíochta de 30% isteach sa bhliain 2012, lenar tacaíodh le méadú ar líon na mban sa Dáil.
San olltoghchán a reáchtáladh i bhFeabhra 2020 toghadh 36 bhean (22.5%) as 160 TD san iomlán i nDáil Éireann. Tá sin faoi bhun mheán an Aontais go fóill, áfach.
Ag mná a bhí 32% de na suíocháin i bparlaimintí náisiúnta san Aontas in 2020. Tá méadú 10 bpointe céatadáin tagtha ar an sciar sin ó bhí 2010 ann, nuair ba mhná iad thart ar 24% de na feisirí sna parlaimintí náisiúnta.
Mhol an Coimisiún Eorpach beart reachtach in 2012 chun a ráthú go mbeadh ionadaíocht ag an dá inscne ar 40% ar a laghad de stiúrthóirí ar bhoird cuideachtaí atá liostaithe go poiblí.
Cé nach bhfuil an togra sin glactha go fóill, is mór an dul chun cinn atá déanta ag mná i réimse sin na cinnteoireachta. In 2020 bhí ocht dtír san Eoraip ann ina ndearna mná suas aon trian ar a laghad de bhoird, cé go bhfuil figiúr na hÉireann, 27%, faoin meán.
Is mná iad aon trian de chomhaltaí boird Bhanc Ceannais na hÉireann, áfach, agus tá scór maith ag Éirinn maidir le comhionannas inscne ar bhoird eagraíochtaí maoinithe taighde (48%) agus eagraíochtaí craoltóireachta poiblí (50%).
Mar chuid de Straitéis an Choimisiúin Eorpaigh maidir leis an gComhionannas Inscne 2020-2025 tá príomhghníomhaíochtaí arb é is aidhm dóibh a chinntiú go mbeidh ionadaíocht níos fearr ag mná i bpoist chumhachta.
Príomhghníomhaíochtaí:
- A éileamh go nglacfar moladh 2012 ar son Treoir maidir le cothromaíocht inscne ar bhoird chorparáideacha a fheabhsú, lenar leagadh síos mar aidhm 40% ar a laghad de chomhaltaí neamhfheidhmiúcháin ar bhoird cuideachtaí a bheith ina mná.
- Rannpháirtíocht na mban a chur chun cinn maidir le vóta a chaitheamh i dtoghcháin 2024 do Pharlaimint na hEorpa agus a bheith mar iarrthóirí sna toghcháin chéanna.
- Bearta a ghlacadh chun cothromaíocht inscne a fheabhsú ar gach leibhéal de bhainistíocht Pharlaimint na hEorpa agus na Comhairle, agus i bpoist cheannaireachta.
- Paireacht inscne (50%) a bhaint amach ar gach leibhéal de bhainistíocht an Choimisiúin Eorpaigh faoi dheireadh 2024, agus treisiú le hiarrachtaí ar son an chéatadáin bainisteoirí ar mná iad i ngníomhaireachtaí de chuid an Aontais a mhéadú.
- Straitéisí a fhorbairt agus a chur chun feidhme chun cur le líon na mban i bpoist chinnteoireachta sa pholaitíocht agus i ndéanamh beartas, a luaithe a ghlacfaidh na Ballstáit an Treoir maidir le cothromaíocht inscne ar bhoird chorparáideacha a fheabhsú.
- I mí na Samhna 2020 ghlac an Coimisiún agus an tArdionadaí don Bheartas Eachtrach agus Slándála go comhpháirteach leis an bPlean gníomhaíochta maidir leis an gcomhionannas inscne III 2021-2025, lena leagtar amach clár oibre uaillmhianach don chomhionannas inscne agus do chumhachtú na mban i ngníomhaíocht sheachtrach uile an Aontais.